آیینه قرآنی راهپیمایی امت بزرگ ایران اسلامی

به قلم حجت الاسلام محمود ابوترابی، ریاست دانشکده علوم قرآنی مشهد

ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْراب أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لا یَرْغَبُوا بأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ بأَنَّهُمْ لا یُصیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یَطَؤُنَ‏ مَوْطِئاً یَغیظُ الْکُفَّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً إِلاَّ کُتِبَ لَهُمْ بهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنین (توبه/ 120) اهل مدینه و بادیه نشینان اطراف آنان، حق ندارند از (فرمانِ ) رسول خدا تخلّف کنند و (به جبهه نروند و) جان های خود را از جان پیامبر عزیزتر بدانند، زیرا هیچ گونه تشنگی، رنج و گرسنگی در راه خدا به آنان نمی رسد و هیچ گامی در جایی که کافران را به خشم آورد برنمی دارند و هیچ چیزی از دشمن به آنان نمی رسد، مگر آنکه برای آنان به پاداش اینها عمل صالح نوشته می شود. قطعاً خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمی کند.

معنای بنیادین «وطء»

ریشه «و-ط-ء» در اصل بر «قرار دادن پا بر روی چیزی» دلالت دارد؛ یعنی گام نهادن، پایمال کردن و به طور استعاری: «استیلا یافتن، فرود آمدن، و بر چیزی چیره شدن». این معنا در همه مشتقات به نحوی حضور دارد: از «وَطْء» (گام نهادن) تا «مُواطَأَة» (هم گام شدن و توافق کردن) تا «تَوَاطُؤ» (هم داستان شدن). نکته کلیدی این است که «وطء» همیشه «دو سویه» دارد: از یک سو فاعل واطی (گام نهاده) که بر چیزی استیلا می یابد و از سوی دیگر موطوء (چیزی که زیر پا قرار می گیرد) که این دوگانگی در تحلیل هر پنج آیه که مشتمل بر مشتق آن است مشاهده می شود:

1. آیه 37 سوره توبه: «لِیُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ»
2. آیه 27 سوره احزاب: «وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُها»
3. آیه 25 سوره فتح: «أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ»
4. آیه 6 سوره مزمل: «إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً»
5. آیه 120 سوره توبه: «وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغیظُ الْکُفّارَ»
این آیه محوری ترین کاربرد «وطء» در میان این پنج مورد است. «مَوْطِئ» اسم مکان یا مصدر میمی است: «گام گاهی» که مؤمنان در مسیر جهاد برمی دارند.
-  مؤمنان در میدان جهاد گام بر زمین می نهند، اما این گام صرفاً یک حرکت فیزیکی نیست، بلکه استعلای بر قلمرو دشمن است. هر گام، یک اعلام حضور، یک تحدّی و یک شکست نمادین برای کفر است. 
- قید «یَغیظُ الْکُفّارَ» نشان می دهد که این «وطء» اثر وجودی دارد: دشمن را به خشم می آورد، پس گام مؤمن فقط بر خاک نیست و بر روح و اراده دشمن نیز فرود می آید.
- در منطق آیه این گام ها عمل صالح ثبت می شوند، یعنی «وطء» به مثابه یک کنش عبادی _ جهادی تلقی شده و این بالاترین سطح استعلای «وطء» است: گام نهادن، خودش عبادت می شود. 
نکته ظریف: آیه نمی گوید «لا یَطَؤُنَ أَرْضاً» (بر زمین گام نمی نهند)، بلکه می گوید «لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً» — «هیچ گام گاهی». یعنی هر گام حتی کوچک ترین در این مسیر ارزش ثبت دارد و این نشان می دهد که «وطء» در اینجا جزء به جزءِ استعلای مؤمن بر کفر است.

در میان این پنج مورد، آیه 120 یگانه جایی است که «وطء» به صراحت عمل صالح شمرده شده و خشم کفار را موجب می شود. این آیه نشان می دهد:
1. «وطء» در میدان جهاد، عبادت است.
2. هر گام، ثب» می شود — «إِلاَّ کُتِبَ لَهُمْ بهِ عَمَلٌ صالِحٌ»
3. «وطء» اثر روانی دارد — «یَغیظُ الْکُفّارَ»
4. «وطء» ذاتاً ارزشی نیست و ارزش آن به جهت آن است. اگر بر کفر فرود آید، صالح است و اگر بر مؤمن (فتح 25)، معرّة (ننگ و عار) است.
پس در آیه 120، «وطء» به معنای گام استعلایی بر کفر است: نه فقط حرکت فیزیکی، بلکه اعلام حضور، اراده، و چیرگی ایمان بر کفر است و این گام، چون در راه خداست، جزء لاینفک عمل صالح می شود.

پیام های آیه 120 برائت در بیان حجت الاسلام محسن قرائتی:

1 - اصحاب و اطرافیان رهبر که از علم و امکانات بیشتری برخوردارند، مسئولیّت بیشتری دارند. مٰا کٰانَ لِأَهْلِ اَلْمَدینَةِ ... أَنْ یَتَخَلَّفُوا
2 - در دفاع از اسلام، شهر و روستا مطرح نیست. «لِأَهْلِ اَلْمَدینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ »
3 - اطاعت بی چون و چرا از پیامبر(ص) لازم است و کسی حق تخلف از فرمان حکومتی رسول خدا صلی الله علیه و آله را ندارد. مٰا کٰانَ لِأَهْلِ اَلْمَدینَةِ ... أَنْ یَتَخَلَّفُوا
4 - یکی از شئون رسالت، فرماندهیِ کل قوا در جنگ است؛ «یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اَللّٰهِ »
5 - حفظ جان پیامبر(ص)، ضروری تر از حفظ جان مسلمانان است و مسلمانان باید پیش مرگ رهبر آسمانی باشند. لاٰ یَرْغَبُوا ...
6 - مسلمان باید در راه عقیده، آماده تحمل هر سختی و فشاری باشند. ظَمَأٌ، نَصَبٌ ، مَخْمَصَةٌ ...
7 - جامعه اسلامی باید کفرستیز باشد. «یَغِیظُ اَلْکُفّٰارَ»
8 - راهپیمایی ها و حرکات دسته جمعی مسلمانان که موجب خشم و هراس کفار می گردد، در نزد خدا پاداش دارد. «مَوْطِئاً یَغِیظُ اَلْکُفّٰارَ»
9 - نه تنها دفاع ورزم، بلکه همه حرکات، تلاش ها و رنج های جبهه نزد خدا ثبت شده و موجب اَجر است. لاٰ یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لاٰ نَصَبٌ وَ لاٰ مَخْمَصَةٌ ... عَمَلٌ صٰالِحٌ
10 - مقدمات جهاد و آمادگی رزمی نیز عمل صالح و عبادت است. لاٰ یَطَؤُنَ مَوْطِئاً ... عَمَلٌ صٰالِحٌ
11 - نیکوکار واقعی، انقلابی و اهل جبهه است. «أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ » (جان فشانی، نشانه ی کمال نیکوکاری است)
12 - دریافت اجر الهی، در سایه تحمل رنج هاست. نابرده رنج، گنج میسر نمی شود. ظَمَأٌ ، نَصَبٌ ، مَخْمَصَةٌ ، ... أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ
13 - ایمان به رضایت و پاداش الهی، مشکلات را آسان می کند. «إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ »

بر اساس آموزه های آیات 120، دفاع امت اسلامی در برابر هجوم نظام سلطه، امری صرفاً نظامی نیست، بلکه عرصه ای است که در آن هر گام و هر هزینه ثبت می شود. در این چارچوب، می توان حضور 200 شبه مردم ایران در خیابان ها را به عنوان امتداد «وطء موطئا» در آیه 120 و «قطع وادی» در آیه 121 در قاموس امروز فهم کرد.

در این آیه، گام نهادن مؤمنان بر زمینی که دشمن آن را قلمرو خود می داند، موجب خشم کفار می شود و همین خشم، نشانه استعلای ایمان بر کفر است. حضور 200 شبه مردم ایران در میادین و خیابان ها را می توان به عنوان «موطئ» امروز فهمید. این حضور خودجوش که مردم خانه و کاشانه خود را رها کردند و به خیابان ها و میادین آمدند، به عنوان نمایشگاه عینی حیات و اراده ملت و نماد وقوع تغییرات بنیادین در معادلات اجتماعی-سیاسی به شمار می آید، همان گونه که در آیه 120، هر گام در راه جهاد «عمل صالح» ثبت می شود و نیز هر شب حضور به مثابه گامی در مسیر دفاع از تمامیت ارضی و امنیت ملی ثبت می شود و قطعاً از مصادیق برجسته عمل صالح و از عمل حسن است و از منظر الهی، راهپیمایان در این راهپیمایی ها از عاملان صالح و محسنان در این جهادند.

انتهای پیام